"گل گاوزبان" در ايران، و "گياه گاوزبان" در اروپا و امريکا شهرت زيادي دارندپزشکان سنتي ايران در معالجه بسياري از امراض از "گل گاوزبان" استفاده مي کردند و نتيجه مي گرفتند. پزشکان جديد هم خواص "گل گاوزبان" را مي دانستند و براي دسته اي ديگر از امراض تجويز مي نمودند و چون عطاران فرقي بين "گل گاوزبان" و "گياه گاوزبان" قايل نبودند، آنها را به جاي هم مي دادند، و به همين جهت معالجه آنها نتيجه نمي داد و محققين از اينکه خواص و منافع اين گياه از بين رفته است در تعجب بودند.

يکي از مترجمين، تمام فوايد "گياه گاوزبان" راترجمه کرده و به "گل گاوزبان" نسبت داده، سپس پرسيده است: چرا ايرانيان فقط از گل گاوزبان استفاده مي کنند؟... به برگ و سرشاخه هاي آن توجهي ندارند، در جواب ايشان بايد بگوييم که گل گاوزبان، فقط گلش فوايد طبي دارد، زيرا گياهي که  فرنگي ها به او "بوراش" مي گويند گل گاوزبان نيست.

صاحب کتاب "تحفه" در شرح گاوزبان چنين مي نويسد: گل گاوزبان لاجوردي و شبيه گل انار بوده و تخم آن مستدير( حلقوي شکل )  و لعابي است و در کوه هاي دارالمرز(البرزبسيار زياد يافت مي شود. گياه ديگري که در اصفهان و بعضي از بلاد، گاوزبان مي دانند "مرماخوز" است که گل آن لاجوردي و کوچک و مدور است. ("مر" نام قبيله اي از ساکنان شمال افريقاست که بذر چند گياه دارويي را که يکي از آنها گياه گاو زبان است به اسپانيا برده  و در آنجا پرورش داد و استعمال آنها را در طب معمول داشته‌‌اند. اين گياهان به اسامي مختلف مرماتوس، مرماهوس، مرمازا در کتب طبي قديم وارد شده و خواص آنها تحقيق گرديده است.) بعد از جنگ هاي صليبي گياه گاوزبان را از اسپانيا به اروپا آوردند و در آنجا کاشتند و چون در کتاب قانون ابو علي سينا از گل گاوزبان زياد تعريف شده بود و اين کتاب نيز در مورد قبول و استناد استادان پزشکي اروپا بود، به همين جهت مورد توجه واقع گرديد، ولي متاسفانه گياه گاوزبان هيچ يک از خواص گل گاوزبان اصلي را نداشته و در عوض منافع ديگري داشت که کم کم محققين اروپايي به آن پي بردند. از جمله معلوم شد که سرشاخه، گل و برگ اين گياه داراي مقداري شوره بوده، عرق وادرار را زياد مي کند. در صورتي که در کتب طبي ايرانيان که در دانشگاه هاي اروپا تدريس مي شد، چنين خواصي را به او نسبت نداده بودند.

گیاه گل گاوزبان به عنوان یکی از غنی‌ترین منابع اسید های چرب اصلی بشمار می‌رود بطوری که از آن به عنوان غنی‌ترین منبع شناخته‌شده برای (Gamma Linoenic Acid (GLA در نزد بشر معرفی شده‌است. گل گاوزبان یک گیاه علفی یک ساله‌است که ازاردیبهشت تا شهریور گل می‌دهد.


موطن گل گاو زبان 

يکي از عجايب سلسله کوه هاي البرز که قله عظيمي چون دماوند دارد، پرورش چندين نوع گياه دارويي است که اثر درماني زيادي دارند و منحصراً در دامنه هاي اين کوه به عمل مي آيند و در کوه هاي ديگر اثري از آنها نيست. چندي پيش جرايد ايران از يکي از اين گياهان سخن گفته و اثرات سحرآميز آن را بيان داشتند و نوشتند که کارشناسان خارجي بذر اين گياه را به کشورهاي ديگر برده اند، ولي با کوشش فراوان نتوانسته اند آن را به عمل آورند، زيرا اين گياه فقط در زادگاه اوليه خود سبز مي شود.

هر چند در کتب قديم به گل گاوزبان " لسان الثور" مي گويند، ولي در واقع نام ديگري ندارد. اسم فرانسوي، انگليسي، آلماني، ترکي و غيره هم ندارد، چون در هيچ نقطه اي از زمين جز دامنه کوه هاي البرز به عمل نمي آيد و با گياه ديگري که در آذربایجان و شهرهاي ديگر ايران و کشورهاي ديگر مي رويد و به غلط به گاوزبان مشهور شده است، نسبتي ندارد. براي اينکه اين اشتباه که حدود چند قرن است پزشکان و دارو سازان را گمراه کرده است، از بين برود اين را "گل گاوزبان" و ديگري را "گياه گاوزبان" بناميد. اين دو گياه متفاوت هستند، تنها گل هايشان کمي به هم شبيه است، هيچگونه خواص مشترکي ندارند و از نظر منافع طبي با هم متضاد مي‌‌باشند. گل هاي "گل گاوزبان" درشت تر از گل هاي"گياه گاوزبان" است.

حال اجازه فرماييد اين دو گياه را به طور جداگانه معرفي کرده و منافع آنها را شرح دهيم:

گل گاوزبان اصلي

اين گياه به طور خودرو، منحصراً در دامنه ي کوه های البرز به عمل مي آيد و تاکنون اهلي نشده و قابل کشت نيست.

 اثر آرام بخشی

مقوي روح و اعضاي رئيسه بدن بوده، حواس پنجگانه يا بهتر بگويم، حواس هجده گانه آدمي را تقويت مي کند.

جوشانده آن همراه با داروهاي ديگر جهت (سرسام(مننژیت؛ برسام (ورم حجاب حاجز(، ماليخوليا، جنون و رفع حواس پرتی مفيد مي باشد.

جوشانده آن نشاط آور بوده، رنگ رخسار را باز مي کند.

دلهره و وحشت را از بين مي برد و غم و غصه را کم مي کند و براي کساني که با خود حرف مي زنند سودمند مي باشد.

تحقيقات جديد بيانگر اين مطلب هستند که عصاره آبي گل گاوزبان دارويي مؤثر و بي‌خطر براي درمان بيماران مبتلاء به اختلال وسواسی اجباری مي باشد.

عرق گل گاوزبان جهت امراض سوداوي، وسواس و خفقان مفيد است.

اثر ات دیگر

شکم را نرم و کيسه صفرا را باز مي کند، اخلاط سوخته سوداوي را از معده خارج و عوارض آن را از بين مي برد.

سينه را نرم مي کند، تنگي نفس و درد گلو را شفا مي دهدجوشانده آن با عسل جهت تنگی نفس تجويز شده است.

جويدن برگ تازه آن جهت درمان جوش هاي چرکي دهان اطفال،برفک سستي بيخ دندان و رفع حرارت دهان نافع است. مقدار خوراک کل آن دو مثقال تا پنج مثقال مي باشد.

داراي  منیزیم بوده و از سرطان پيشگيري مي کند.

گاهی اوقات سرفه‌های فصل سرما را هیچ قرص و شربتی درمان نمی‌کند اما تجویز یک جوشانده سنتی مانند گل‌‌گاوزبان به صورت مرهمی قوی عمل خواهد کرد.

این گیاه بومی گیلان بوده و از قدیم در بسیاری نقاط گیلان به صورت خودرو وجود داشته است؛ برگ‌ها و به مقدار کمتر گل‌ها اندام‌هایی هستند که مورد استفاده دارویی قرار می‌گیرند.

ترکیبات شیمیایی موجود در گل‌گاوزبان شامل ساپونین، موسیلاژ، رزین‌ها، تانن‌ها، کلسیم، پتاسیم و ویتامین C است و در بعضی کشورها آن را داخل سالاد می‌ریزند. گل‌‌گاوزبان را به صورت تازه یاخشک، به شکل دم‌کرده یا جوشانده می‌توان مصرف کرد.

دم‌کرده گل‌‌گاوزبان برای درمان سرماخوردگی همراه با تب، تسکین سرفه، از بین بردن ورم حفره‌های بینی، گرفتگی صدا، تنگی نفس، درد گلو و درمان ناراحتی‌های مجاری تنفسی بسیار مفید است. برای تهیه این دم‌کرده 15 گرم از برگ و مقداری گل این گیاه را داخل آب جوش ریخته و بگذارید دم بکشد.

این جوشانده را بعد از هر وعده غذایی با کمی قند و شکر نوش‌جاش کنید؛ البته به یاد داشته باشید که گل‌ گاوزبان به علت داشتن آلکالوئید برای زنان حامله و شیرده مضر است. مصرف بیش از 5 روز مداوم این گیاه ممکن است باعث عادت شود؛ بنابراین پس از 5روز استفاده از آن در صورت نیاز، 3روز فاصله انداخته و سپس دوباره مصرف کنید.

ترکیبات شیمیایی

گل گاوزبان داراي موسيلاژ به ميزان ?-? درصد، فلاونوئيد 15/0درصد و آنتوسيانين با آگليکون دلفينيدين و سيانيدين به ميزان 34/13 درصد و به مقدار ناچيز آلکالوئيد از دسته پيروليزيدين است.

چگونگی شناخت گل مرغوب

گل مرغوب گلي است که داراي دم سفيد و گلبرگ هاي بنفش باشد. برگ هاي تازه گل گاوزبان داراي مقدار زيادي ویتامین C مي باشد.

*پس اين گياه داراي شوره نيست، عرق و ادرار را زياد نمي کند

گياه گاوزبان

نام انگلیسی : Borage 
نام علمی :  Borage officinalis 
اين گياه اسم فارسي ندارد و معلوم نيست از چه موقع به ايران آمده و در اطراف تبريز کاشته شده است. در زبان فرانسوي به آن بوراش مي گويند و "ابن بيطار" گياه شناس معروف قديم که در اصل اندلسي بوده و بعد به آسياي صغير آمده و دو کتاب بزرگ به نام هاي "الجامع" و "المغني" به زبان عربي دارد آن را نوعي "مرماخوز" دانسته و به اسامي: لسان الثور، ابوالعرق، کحيلا- کحلا، حمحم و بوغلص ياد کرده است.

گل، سرشاخه و برگ آن داراي شوره، مواد لعابي و يک ماده تلخ است و به همين جهت عرق و ادرار را زياد مي کند.

گل گاوزبان با نام علمى Borago Officinalisدر زمره گیاهان دارویى و حاوى روغنى است که به سبب ویژگى شفادهنده اش از دیرباز در همه جهان به ویژه در فرانسه شهرت دارد. گیاه یاد شده از شاخه هاى توخالى و آبدار برخوردار بوده و ارتفاعش تقریباً به 50 سانتى متر مى رسد. برگ هایش تا حدى بزرگ، چین خورده به رنگ سبز تیره و تخم مرغى شکل نوک تیز بوده که متناوباً بر روى ساقه گیاه واقع شده اند. طول برگ هایش حدوداً 6 سانتى متر است. تمامى رویه گیاه، پوشیده از کرک هاى سفید و منشعب مى باشند. گل هاى گیاه مزبور در انتهاى ساقه قرار داشته و به رنگ آبى روشن و ستاره اى شکل اند. میوه گیاه مذکور به شکل فندق و به رنگ قهوه اى تیره است.

گیاه مورد بحث در فرانسه «شکوفه آبى تندرستى» نام دارد.گروهی آن را گل گاوزبان یا معجون شادى بخش نامیده اند.

«پلینى کبیر»، گیاه شناس یونان باستان، در نوشته هاى خود آورده است که گل گاوزبان، داروى غم زداى «هوبر» بوده و او با سر کشیدن معجون گل گاوزبان، تمام غم هایش را از یاد مى برد. درخواست فراوان براى دستیابى به این گیاه دارویى سبب شد که در سال 1985 کشاورزان انگلیسى، 200 هکتار زمین را به کشت آن ویژه سازند. تا جایى که کشتزارهاى پیرامون شهرها آکنده از گل گاوزبان به رنگ آبى شد که مسافران را به هنگام گذر از جاده هاى کنار مزرعه به شگفتى وامى داشت.

مادربزرگ ها از گذشته هاى دور، گل گاوزبان را از دامن طبیعت جمع مى کردند و به هر بهانه اى دم کرده آن را با شکر به خورد نوه هاى عزیز دردانه شان مى دادند. گل هاى تازه گاوزبان بویى شبیه به خیار دارد و وقتى در آب خیسانده مى شود، یک جور خنکى مطبوع با کمى طعم و بوى خیار به دست مى آید. اگر اندکى آب لیمو و شکر به این نوشیدنى افزوده شود، براى تابستان گرم بسیار دلخواه خواهد بود.

گل هاى گاوزبان که بیش از 1600 گونه اند، در تمامى نواحى معتدل و گرم به ویژه در کرانه هاى مدیترانه به وفور مى رویند. اما گونه گاوزبان دارویى که به آن گاوزبان اروپایى هم مى گویند، از بقیه گونه ها رایج تر و شناخته شده تر است.

منشاء گل گاوزبان، احتمالاً سوریه بوده و سپس از آنجا به سرتاسر کرانه مدیترانه، شمال آفریقا، ایران و بیشتر بخش هاى اروپا راه یافته است.

در ایران نیز گیاه گاو زبان مصرف می شده است.

گل گاوزبان ایرانى

انواع مختلف گل گاوزبان را تقریباً در همه جاى ایران از شمال تا جنوب و ازشرق تا غرب در مزارع، دشت ها، کوهپایه ها و روى کپه هاى زباله در نزدیکى خانه ها مى توان یافت. گل گاوزبان را بخاطر کاربردهاى وسیعش در پزشکى در بسیارى از باغچه ها مى کارند. نوعى گاوزبان که نام علمى اش گاوزبان دارویى است، در اروپا بسیار رواج دارد. 

برگ ها و گل ها، بخش هاى مصرفى گاوزبان را تشکیل مى دهند. برگ ها را معمولاً پس از گل دادن در یک روز آفتابى جمع و آنهایى را که کرم خورده و آفت زده اند، جدا مى کنند. گل ها بخاطر داشتن «آلکالوبید تسنین» خواص درمانى زیادى دارند که از جمله ى آنها مى توان به ضد حساسیت، ضد روماتیسم و ضد التهاب بودنشان اشاره کرد. حتى گل گاوزبان را براى پیشگیرى از ابتلا به سرطان معده و دیابت هم توصیه مى کنند. گل گاوزبان داراى مقادیر چشمگیرى پتاسیم، کلسیم و اسیدهاى معدنى اند. به همین دلیل به عنوان داروى ادرارآور، آرام بخش، مسکّن و نرم کننده از کاربردهاى فراوانى برخوردار است. در فرانسه از آن براى درمان تب و ناراحتى هاى ریوى و کلیوى استفاده مى کنند.

خاصیت آرام بخشى گاوزبان، به سبب آمیزه هاى لعابدار آکنده از نمک هاى معمولى و نیتراته، به دست مى آید. براى مصارف خانگى معمولاً 30 گرم از گل را در 5% لیتر آب جوش دم مى کنند. از این دم کرده که کمى شکر بدان مى افزایند، براى درمان سرماخوردگى مزمن، ضعف، تب و سردرد استفاده مى کنند. در گذشته براى برطرف ساختن یرقان، خارش هاى پوستى و کچلى هم از گل گاوزبان کمک مى گرفتند. امروزه جوشانده این گیاه براى درمان زخم ها و التهاب هاى دهان و گلو، مناسب و مؤثر تشخیص داده شده است.

سایر خواص گل گاوزبان عبارت از ضد درد، ضد التهاب، ضد گرفتگى (اسپاسم)، محرک غدد آدرنال، قابض، مقوى قلب، معرق، نرم کننده مجارى تنفسى، خلط آور، شیرافزا، کاستن از پرفشارى خون، مسهل، مقوى اعصاب و مسکّن بودن آن است.

سنگ های کلیه و مثانه را خرد کرده و از بين مي برد.

اين گياه داراي اسيدهاي چرب امگا 6 مانند لينولنيک اسيد مي باشد که براي روماتوئید مفيد است.

ضماد برگ هاي تازه وله شده آن دمل را باز مي کند و براي معالجه سوختگي، آتش و آفتاب زدگی مفيد است.

در طب سنتي ايران "مرماخوز" را جهت معالجه استسقا مفيد دانسته اند و براي اين کار، مبتلايان به استسقا بايستي مدت زيادي برگ و بذر آن را روزانه 15 تا 20 گرم ناشتا ميل نمايند.

*پس تجويز اين گياه براي مبتلايان به سرسام و برسام جايز نيست.

می بینید که خواص این دوگیاه چقدر می تواند متفاوت باشد 

طریقه و میزان مصرف گل  گاو زبان

دو قاشق غذاخورى پر از گل گاوزبان را در لیوانى آب جوش ریخته و به مدت 20 دقیقه صبر مى کنیم. بهتر است سر ظرف با پارچه یا درى پوشانده شود. همچنین مى شود به جاى این عمل، مخلوط را فقط پنج دقیقه بجوشانیم. پس از آن مخلوط را صاف کرده و بنوشیم.

از جوشاندن طولانى مدت گل گاوزبان بپرهیزید زیرا موجب کم رنگى محلول مى گردد. 

از قدیم گل گاوزبان را با لیموى عمانى درآمیخته و با هم به صورت دم کرده و یا جوشانده مصرف مى کرده اند. با توجه به اینکه لیمو عمانى داراى تأثیر آرام بخش است، به نظر مى آید مخلوط این دو داراى اثر کامل تر شده و شاید سبب تقویت اثر به روى هم گردند. جدا از آن، خاصیت اسیدى لیمو سبب خوش رنگ شدن گل گاوزبان مى شود. البته دم کرده یا جوشانده مخلوط این گیاه عمدتاً همراه با نبات مى باشد که آمیزه اى خوش رنگ و خوش طعم ایجاد مى کند.

مضرات :

گاو زبان به علت داشتن آلكالوئيد براي زنان باردار و كودكان مضر است

گاو زبان گياهي است علفي و يكساله كه ارتفاع ساقه آن تا 60 سانتيمتر مي رسد ساقه آن شيار دار و خاردار مي باشد . برگهاي اين گياه ساده و پوشيده از تارهاي خشن است . گلهاي آن برنگ آبي ، سفيد ، بنفش و آبي مي باشد . 

گاو زبان احتمالا از شمال آفريقا بنواحي ديگر راه يافته  و امروزه در منطقه مديترانه ، نواحي شمال آفريقا و قسمت هايي از خاورميانه مي رويد . گل ، برگ و سرشاخه هاي گلدار آن بمصرف دارويي مي رسد ، حال آنکه درباره گل گاو زبان تنها گلها به مصرف دارویی می رسند.
تركيبات شيميايي

گل گاو زبان و برگ هاي آن داراي لعاب فراوان است . اين گياه داراي نيترات پتاسيم ، رزين ها ف مالات كلسيم ، منگنز ، منيزيوم ، اسيد فسفريك و آلانتوئين مي باشد . 
خواص داروئي

گاو زبان از نظر طب قديم ايران سرد است 

1)گل گاو زبان و برگ هاي تصفيه كننده خون است 

2)آرام كننده اعصاب است 

3)عرق آور است 

4)ادرار آو ر است 

5)كليه ها را تقويت مي كند 

6)سرمخوردگي را برطرف مي كند 

7)براي از بين بردن سرفه از دم كرده گل گاو زبان استفاده كنيد 

8)در درمان برونشيت موثر است 

9)بي اختياري دفع ادرار را درمان مي كند 

10)التهاب  و ورم كليه را درمان مي كند 

11) در درمان بيماري سرخك و مخملك مفيد است 

12)ضماد برگ هاي گاو زبان براي رفع ورم موثر است

 به یک بیت شعر از نظامی توجه کنید:نروید بر زمین هرگز گیاهى   که ننوشته ست بر برگش دوایى

حقایقی دیگر درباره گیاه گل گاو زبان 

نتایج بررسی ها نشان می دهد: گیاه گل گاو زبان (Echium amoenum) در مقایسه با كرم هیدروكورتیزون در بهبود و جلوگیری از عود بیماری پوستی مادرزادی درماتیت اتوپیك تاثیر بیشتری دارد

دكتر نسرین عاقل، گیاه شناس دارویی و عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشكی جندی شاپور اهواز، اظهاركرد:

گل گاو زبان گیاهی علفی پایا و دارای اعضای پوشیده از تارهای نرم، ساقه راست یا به حالت خمیده و برگهای ساده با یك رگبرگ منحصر به فرد است، گلهای درشت و آبی مایل به بنفش رنگ آن در ماههای اردیبهشت تا تیر به تعداد كم بر ساقه ظاهر می شود

وی افزود: میوه گیاه گل گاو زبان فندقه، نوك تیز و پوشیده از برجستگی های كوچك متعدد است، گلهای این گیاه با نام گل گاو زبان از كوهستانهای شمال ایران جمع آوری و به بازارهای ایران عرضه می شود. این گیاه در منطقه وسیعی از نواحی شمال ایران می روید

دكتر عاقل با اشاره به اینكه تهیه فرآورده های گاو زبان از گلهای گیاه انجام می شود تصریح كرد:« گلبرگهای گل گاو زبان دارای آنتوسیانیدین ( ١٣ درصد)، آلكالوئیدها ( گروه پیرولیزیدین به مقدار بسیار جزئی)، تركیبات فنلی ( مثل روزمارینیك اسید) و مقادیر جزئی اسانس ( ٠٥/٠ درصد) است

این گیاه شناس دارویی خاطرنشان كرد:« از خواص دارویی گیاه گل گاو زبان می توان به آرام بخشی اعصاب، معرق و مقوی بودن، رفع خشونت و گرفتگی صدا، ضد سرفه و خلط آور و تقویت كننده سیستم دفاعی و ایمنی بدن اشاره كرد

وی یادآور شد:در طب سنتی از این گیاه به عنوان درمان كننده ذات الریه استفاده می كنند و پژوهشگران ایرانی با استناد به یافته های این تحقیق تاكید كرده اند كه عصاره آبی گل گاو زبان دارویی موثر و بی خطر و برای درمان بیماران مبتلا به اختلال وسواسی اجباری است ( اگر چه مطالعات بیشتر برای تایید آن لازم است.)

عاقل متذكر شد: برای مصرف گل گاو زبان باید ١٠ الی ١٥ گرم آن را به مدت پنج دقیقه جوشانده و پس از گذراندن از صافی آن را مصرف كرد.

+ نوشته شده در  پنجشنبه یکم اردیبهشت 1390ساعت 14:20 'گروه ک-گ  |